2 marca 1942 roku w miejscowości Tłuste (dzisiejsza Ukraina) przyszedł na świat kapitan Janusz Zbierajewski – postać, której biografia stanowi fundament współczesnej polskiej pedagogiki morskiej i żeglarstwa. Kapitan, znany powszechnie jako „Zbieraj”, to nie tylko wybitny nawigator, ale przede wszystkim wychowawca pokoleń żeglarzy, słynący z nieszablonowego podejścia do prowadzenia statków i unikalnego poczucia humoru.
Swoją morską przygodę Janusz Zbierajewski rozpoczął w warszawskiej Sekcji Żeglarskiej AZS. Choć zawodowo związał się z morzem, z wykształcenia był polonistą i redaktorem. Pierwszy rejs morski w 1962 roku na starym, drewnianym, przeciekającym jachcie z Trzebieży „Dziwna” (typ Conrad II) i 3-dniowe spotkanie z 9 st. w skali Beauforta sprawiło, że pokochał morskie żeglarstwo (Zbieraj jak wspominał, był wówczas 20-letnim studentem i członkiem Sekcji Żeglarskiej AZS Warszawa – czego nie zapomniał do końca swoich dni). W latach 60-tych Centralny Ośrodek Żeglarstwa w Trzebieży był „kuźnią” polskich kadr morskich a rejsy na drewnianych Conradach uchodziły za prawdziwą szkołę charakteru.
Patent kapitański Janusz Zbierajewski zdobył w 1975 roku. W 1978 r. jako kapitan „Zawiszy Czarnego” odbył 6-miesięczny rejs na Światowy Festiwal Młodzieży i Studentów w Hawanie, od tamtej pory losy Kapitana i Żaglowca są nierozerwalne (w 1989 r. prowadził „azjatyckie” etapy „Zawiszy Czarnego” w rejsie dookoła świata.).
Janusz Zbierajewski zapisał się w historii trzech najważniejszych polskich żaglowców szkolnych:
-
s/y Zawisza Czarny: Jego „macierzysty” żaglowiec, na którym spędził najwięcej lat.
-
STS Pogoria: Był jej etatowym kapitanem w latach 80-tych, współtworząc jej legendę jako jednostki szkoleniowej.
-
STS Kapitan Borchardt: Na tym trzymasztowym szkunerze żeglował do śmierci, kontynuując misję wychowania morskiego młodzieży i dorosłych.
Kapitan Janusz Zbierajewski przez ponad pół wieku pływał po morzach i oceanach, był jedną z najbardziej i powszechnie rozpoznawalnych, lubianych i cenionych postaci w polskim środowisku żeglarskim.
Największym humanistycznym osiągnięciem Kapitana jest współtworzenie i prowadzenie od 2006 roku projektu „Zobaczyć Morze”. To unikatowa w skali światowej inicjatywa, w której połowę załogi stanowią osoby niewidome lub niedowidzące a drugą połowę osoby widzące. Zbierajewski udowodnił, że na morzu brak wzroku nie jest barierą nie do pokonania, a praca na rejach i przy żaglach ma ogromną wartość terapeutyczną i społeczną. Za ten projekt w 2012 roku otrzymał prestiżową Nagrodę im. Kapitana Leszka Wiktorowicza.
„Zbieraj” to postać renesansowa – był znany z ciętego języka i literackiego talentu. Jego felietony publikowane m.in. w miesięczniku „Żagle” oraz na portalach branżowych, zawsze niosły ze sobą merytoryczną głębię ubraną w anegdotę. Był współorganizatorem Festiwalu Filmów Żeglarskich JachtFilm, dbając o to, by kultura morska docierała do jak najszerszego grona odbiorców.
Rejs Roku 2006 – Wyróżnienie za projekt „Zobaczyć Morze”
To był rok przełomowy. Kapitan Zbierajewski otrzymał wyróżnienie za poprowadzenie na żaglowcu „Zawisza Czarny” pionierskiego rejsu bałtyckiego, w którym połowę załogi stanowiły osoby niewidome i słabowidzące. Jury doceniło nie tylko kunszt żeglarski, ale przede wszystkim przełamanie barier społecznych i udowodnienie, że niepełnosprawność wzrokowa nie wyklucza z aktywnej służby na pokładzie dużego żaglowca.
Rejs Roku 2011 – Nagroda Specjalna Prezydenta Miasta Gdańska
Podczas 42. edycji konkursu „Rejs Roku”, Janusz Zbierajewski został uhonorowany Nagrodą Specjalną „Bursztynową Różą Wiatrów”. Było to prestiżowe uznanie za jego wieloletnią działalność na polu edukacji morskiej młodzieży oraz za unikalny wkład w propagowanie żeglarstwa jako metody integracji społecznej. Jury podkreśliło jego rolę jako wychowawcy i propagatora morskich tradycji.
Rejs Roku 2012 – Nagroda im. kapitana Leszka Wiktorowicza
Choć jest to nagroda towarzysząca plebiscytowi (często ogłaszana w tym samym cyklu), kapitan Zbierajewski został jej pierwszym laureatem w historii. Otrzymał ją za „wyjątkowe dokonanie żeglarskie i postawę życiową”, ze szczególnym uwzględnieniem kontynuacji projektu „Zobaczyć Morze”. Uznano go za godnego następcę kpt. Wiktorowicza w zakresie budowania autorytetu i pasji do morza u innych.
Nagroda Conrady – Indywidualności Morskie, którą kapitan Janusz Zbierajewski odebrał w 2014 roku, to jedno z najbardziej prestiżowych wyróżnień w polskim świecie żeglarskim. Przyznawana jest przez Bałtyckie Bractwo Żeglarzy w Gdańsku, a jej ranga wynika z faktu, że honoruje ona nie tyle pojedynczy wyczyn sportowy, co całokształt postawy, charakter i wpływ danej osoby na kulturę morską.
Rejs Roku 2016 – Wyróżnienie za „Rejs Niepodległości” (etapowy)
W późniejszych latach Kapitan był również wymieniany w kontekście dowodzenia jednostkami takimi jak „Kapitan Borchardt”. Choć główny Srebrny Sekstant trafia najczęściej w ręce żeglarzy realizujących ekstremalne wyprawy sportowe lub pionierskie rejsy polarne, Janusz Zbierajewski stał się stałym punktem odniesienia dla jury w kategoriach dotyczących misji edukacyjnej i społecznej żeglarstwa.
Medal za Szczególne Zasługi dla Żeglarstwa Polskiego: Najwyższe odznaczenie przyznawane przez Polski Związek Żeglarski. Medal ten nie jest przyznawany za jednorazowe osiągnięcie czy zwycięstwo w regatach. To wyróżnienie za wieloletnią, nieprzeciętną działalność, która w sposób trwały zapisała się w historii polskiego sportu i kultury wodnej. Kapituła przyznaje go osobom, które swoją postawą, pracą i autorytetem przyczyniły się do rozwoju, popularyzacji oraz podniesienia rangi żeglarstwa w Polsce i na świecie.
W przypadku kapitana Janusza Zbierajewskiego, Polski Związek Żeglarski docenił przede wszystkim:
-
Edukację morską i wychowanie pokoleń: Kapitan przez dziesięciolecia nie tylko dowodził jednostkami, ale przede wszystkim kształtował charaktery młodych ludzi. Jego wkład w szkolenie kadr żeglarskich jest nie do przecenienia – pod jego okiem szlify zdobywały setki obecnych sterników i kapitanów.
-
Bezpieczeństwo i profesjonalizm: Prowadzenie tak wymagających jednostek jak „Zawisza Czarny” czy „Pogoria” przez dziesięciolecia bez poważniejszych awarii, przy jednoczesnym realizowaniu ambitnych celów wyprawowych, stanowi wzór rzemiosła kapitańskiego.
-
Innowacyjność społeczną: PZŻ wielokrotnie podkreślał znaczenie integracyjnych rejsów Kapitana. Wprowadzenie osób z dysfunkcjami wzroku na pokład żaglowca i pełne włączenie ich w system wachtowy było rewolucją, która zmieniła postrzeganie żeglarstwa jako sportu dostępnego dla każdego.
Dla Kapitana, znanego z dużego dystansu do oficjalnych ceremonii, to odznaczenie jest jednym z niewielu, które w pełni oddaje skalę jego wpływu na to, jak dzisiaj wygląda polskie żeglarstwo morskie.
Kapitan Janusz Zbierajewski był wzorem nowoczesnego kapitana – człowieka, który potrafi połączyć rygor bezpiecznej żeglugi z głęboką empatią i zrozumieniem dla drugiego człowieka, niezależnie od jego sprawności fizycznej.
na zdjęciu Kapitan Zbierajewski prezentuje nagrodę im. Kapitana Leszka Wiktorowicza. Obok niego stoją po lewej admirał Czesław Dyrcz i po prawej kapitan Mariusz Wiktorowicz. „Zbieraj” był laureatem pierwszej edycji Nagrody im. kapitana Leszka Wiktorowicza – wybitnego człowieka morza, budowniczego i wieloletniego komendanta „Daru Młodzieży”, wychowawcy wielu pokoleń polskich marynarzy.
Nagroda im. kapitana Leszka Wiktorowicza została ustanowiona w celu uhonorowania wyjątkowych dokonań żeglarskich, osiągnięć w dziedzinie wychowania morskiego młodzieży lub kształtowania świadomości morskiej. Powołali ją spadkobiercy kpt. ż.w. Leszka Wiktorowicza (syn – kpt. ż.w. Mariusz Wiktorowicz), Miasto Gdynia, Stowarzyszenie Bractwo Kaphornowców i Fundacja Press Club. Fot. pressclub.pl
Kapitan “Zawiszy Czarnego”, “Zewu Morza”, “Pogorii”, “Kapitana Głowackiego” (ex. “Henryk Rutkowski”), “Kapitana Borchardta”, dowodził także “Fryderykiem Chopinem”, “Oceanią”. W swojej wieloletniej karierze był kontraktowym kapitanem jachtów żaglowych i motorowych różnych bander. Niepowtarzalny człowiek, wielki Żeglarz, nauczyciel, publicysta, Pan Kapitan zwany w środowisku żeglarskim “Zbierajem”.
Kapitan Janusz Zbierajewski odszedł na „wieczną wachtę” 5 kwietnia 2022 roku w Warszawie, mając 80 lat. Zaledwie miesiąc wcześniej, 2 marca, świętował swój okrągły jubileusz.
Jego odejście było ogromną stratą dla polskiego żeglarstwa – żegnano go jako mentora, wybitnego dydaktyka i człowieka o niezwykłej pogodzie ducha. Uroczystości pogrzebowe odbyły się 23 kwietnia 2022 roku na cmentarzu parafialnym w Pyrach (Warszawa).
